पुराण विषय अनुक्रमणिका

PURAANIC SUBJECT INDEX

(Shamku - Shtheevana)

Radha Gupta, Suman Agarwal & Vipin Kumar

 

Home

 

Shamku -  Shankushiraa  ( words like Shakata/chariot, Shakuna/omens, Shakuni, Shakuntalaa, Shakti/power, Shakra, Shankara, Shanku, Shankukarna etc. )

Shankha - Shataakshi (Shankha, Shankhachooda, Shachi, Shanda, Shatadhanvaa, Shatarudriya etc.)

Shataananda - Shami (Shataananda, Shataaneeka, Shatru / enemy, Shatrughna, Shani / Saturn, Shantanu, Shabara, Shabari, Shama, Shami etc.)

Shameeka - Shareera ( Shameeka, Shambara, Shambhu, Shayana / sleeping, Shara, Sharada / winter, Sharabha, Shareera / body etc.)

Sharkaraa - Shaaka   (Sharkaraa / sugar, Sharmishthaa, Sharyaati, Shalya, Shava, Shasha, Shaaka etc.)

Shaakataayana - Shaalagraama (Shaakambhari, Shaakalya, Shaandili, Shaandilya, Shaanti / peace, Shaaradaa, Shaardoola, Shaalagraama etc.)

Shaalaa - Shilaa  (Shaalaa, Shaaligraama, Shaalmali, Shaalva, Shikhandi, Shipraa, Shibi, Shilaa / rock etc)sciple, Sheela, Shuka / parrot etc.)

Shilaada - Shiva  ( Shilpa, Shiva etc. )

Shivagana - Shuka (  Shivaraatri, Shivasharmaa, Shivaa, Shishupaala, Shishumaara, Shishya/de

Shukee - Shunahsakha  (  Shukra/venus, Shukla, Shuchi, Shuddhi, Shunah / dog, Shunahshepa etc.)

Shubha - Shrigaala ( Shubha / holy, Shumbha, Shuukara, Shoodra / Shuudra, Shuunya / Shoonya, Shoora, Shoorasena, Shuurpa, Shuurpanakhaa, Shuula, Shrigaala / jackal etc. )

Shrinkhali - Shmashaana ( Shringa / horn, Shringaar, Shringi, Shesha, Shaibyaa, Shaila / mountain, Shona, Shobhaa / beauty, Shaucha, Shmashaana etc. )

Shmashru - Shraanta  (Shyaamalaa, Shyena / hawk, Shraddhaa, Shravana, Shraaddha etc. )

Shraavana - Shrutaayudha  (Shraavana, Shree, Shreedaamaa, Shreedhara, Shreenivaasa, Shreemati, Shrutadeva etc.)

Shrutaartha - Shadaja (Shruti, Shwaana / dog, Shweta / white, Shwetadweepa etc.)

Shadaanana - Shtheevana (Shadaanana, Shadgarbha, Shashthi, Shodasha, Shodashi etc.)

 

 

शिपिविष्ट

काशकृत्स्न धातुकोशे शिपृ धातुः क्षरणे अर्थे अस्ति। शब्दकल्पद्रुमादिषु शिपिशब्दः रश्मिअर्थे प्रयुक्तः भवति। महाभारत शान्तिपर्वे ३४२.७१ शिपिविष्टशब्दस्य निरुक्तिः हीनरोमा इति अस्ति। ये वैदिकसंदर्भाः सन्ति, तेषु मध्ये एषा निरुक्तिः स्पष्टतमा अस्ति। शिपिवेष्टनस्य कृत्यं मुख्यरूपेण सोमयागस्य तृतीयसवने भवति। यदा सोमस्य अतिरेकं तृतीयसवनाद् अपि अतिरिच्यते, तदा अस्य परिहाराय शिपिवेष्टनस्य आवश्यकता भवति। येषां विचाराणां आविर्भावः भवति, तेषामपि संज्ञा रश्मिः अस्ति। पुराणेषु शिबिराज्ञः शिपिशब्देन किं तादात्म्यमस्ति, अयं अन्वेषणीयः।

आङ्ग्लभाषायां अविः शब्दस्य संज्ञा शीप अस्ति। वैदिकवाङ्मये यदा सूर्यस्य आविर्भावः भवति, अस्य प्रतीकः अविः अस्ति। अवेः - प्राक् स्थितिः अजः भवति (छान्दोग्योपनिषत्)। किं शीप शब्दस्य मूलं शिपृ धातुः अस्ति, अन्वेषणीयम्।

 

संदर्भाः

१. तृतीयसवने सोमातिरेके प्रायश्चित्तं - - यदि तृतीयसवनादतिरिच्येत विष्णोः शिपिविष्टवतीषु गौरीवितेन स्तुयुः यज्ञो वै विष्णुश्शिपिविष्टो यज्ञ एव विष्णौ प्रतितिष्ठत्यतिरिक्तं गौरीवितमतिरिक्त एवातिरिक्तं दधाति। तां , , १०; काश ३, , , ३ ।

यदि प्रातस्सवने कलशो दीर्येत वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु माध्यन्दिने पवमाने स्तुयुर्यद्वै यज्ञस्यातिरिच्यते विष्णुं तच्छिपिविष्टमभ्यतिरिच्यतेऽतिरिक्तं वा एतदतिरिक्तँ शिपिविष्टमतिरिक्तेनैवातिरिक्तमाप्नोति । --काठ ३४,

३. ऽथ यद्विष्णवे शिपिविष्टायेति यज्ञो वै विष्णुरथ यच्छिपिविष्टायेति यमुपैप्सीत्तमपारात्सीत्तच्छिपितमिव यज्ञस्य भवति तस्माच्छिपिविष्टायेति । माश ११, ,,

यावान् एव पशुस् तस्याव द्यति विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोति यद् वै यज्ञस्यातिरिच्यते यः पशोर् भूमा या पुष्टिस् तद् विष्णुः शिपिविष्टः । - तैसं ३.४.१.४

४.  वरुण उपनद्धः । असुरः क्रीयमाणः । मित्रः क्रीतः शिपिविष्ट आसादितः । नरंधिषः प्रोह्यमाणः । तैसं , ,,

५. न्दाँसि मीयमानो वरुण उपनद्धः पूषा सोमक्रयण्यां भगः पण्यमानोऽसुरः क्रीतश्शिपिविष्ट ऊरा आसाद्यमानो बृहस्पतिरुत्थितो। काठ ३४, १४

विष्णवे शिपिविष्टाय त्र्युद्धौ घृते चरुं निर्वपेत् , यद्विष्णवे , विष्णुर्वै यज्ञो , यज्ञं एवालब्ध , यच् शिपिविष्टं , पशवो वै शिपिविष्टं , पशून् एवावरुन्द्धे , यत् त्र्युद्धौ , त्रयो वा इमे लोका , इमान् एव लोकानाप्नोति , यद् घृते , तेजो वै घृतं , तेज एवावरुन्द्धे  मै १.६.८, जै २.१९२

यत् क्षोदिष्ठं तच् शिपिविष्टं, तदाप्नोति, पशून् एव। मै २.२.१३

ये पुरोडाश्याः स्युस् तांस्त्रेधा कुर्यात् , ये मध्यमास्तमग्नये दात्रेऽष्टाकपालं निर्वपेत् , ये स्थविष्ठास्तमिन्द्राय प्रदात्रे दधंश्चरुम् , ये क्षोदिष्ठास्तं विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुम् , अग्निर्वै मध्यमस्य दाता , इन्द्रो ज्येष्ठस्य प्रदाता , अथ यत् क्षोदिष्ठं तच् शिपिविष्टं , तदाप्नोति.......ये पुरोडाश्याः स्युस् तांस्त्रेधा कुर्यात् , ये क्षोदिष्ठास्तमग्नये सनिमतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् , ये मध्यमास्तं विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुम् , ये स्थविष्ठास्तमिन्द्राय प्रदात्रे दधंश्चरुम् - मै २.२.१३

वाजपेयः -- एषा वै प्रजापतेः पशुष्ठास्तनूर्यञ् शिपिविष्टं , तस्माञ् शिपिविष्टवतीषु स्तुवत मै १.११.९, काठ १४.१०, तां १८.६.२६

अनिरुक्ताभिः प्रातःसवने स्तुवते । अनिरुक्तः प्रजापतिः । प्रजापतेराप्त्यै । वाजवतीभिर्माध्यन्दिने । अन्नं वै वाजः । अन्नमेवावरुन्धे । शिपिविष्टवतीभिस्तृतीयसवने । यज्ञो वै विष्णुः । पशवः शिपिः । यज्ञ एव पशुषु प्रतितिष्ठति । बृहदन्त्यं भवति ।--तै  १.३.८.५

शैत्यात् शयनयोगाच्च शिपि वारि प्रचक्षते ।

तत्पानाद्रक्षणाच्चैव शिपयो रश्मयो मताः ।

तेषु प्रवेशात् विश्वेशः शिपिविष्ट इहोच्यते ॥ - शब्दकल्पद्रुमः

किम् इत् ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत् प्र यत् ववक्षे शिपिविष्टः अस्मि ।
शिपयः अत्र रश्मयः उच्यन्ते ।
किं ते विष्णो प्रख्यातम् एतत् भवति प्रख्यापनीयं यत् उत प्रब्रूषे शिपिविष्टः अस्मि
अपि वा प्रशंसानाम एव अभिप्रेतं स्यात् ।
अस्मि इति अप्रतिपन्नरश्मिः ।
किं ते विष्णो अप्रख्यातम् एतत् भवति अप्रख्यापनीयं यत् नः प्रब्रूषे शेपः इव निर्वेष्टितः
मा वर्पः अस्मत् अप गूहः एतत् यत् अन्यरूपः समिथे बभूथ ।
तैः आविष्टः भवति । । निरुक्तः ५.८